Bên ven bờ Hiền Lương

“Bên ven bờ Hiền Lương, chiều nay ra đứng trông về…”.

Trên quốc lộ 1A đoạn qua tỉnh Quảng Trị, có một đoạn sông, một cây cầu, và một vĩ tuyến đã đi vào lịch sử. Nơi ấy, năm 1954 là giới tuyến tạm chia 2 miền Nam Bắc theo Hiệp định Geneve, chờ đến năm 1956 sẽ hẹn ngày thống nhất đất nước. Thế nhưng ai có ngờ đâu, 2 năm lại thành 21 năm, để ngày ngày bên sông Bến Hải, bờ bên này dõi mắt ngóng về bờ bên kia trông chờ ngày đoàn tụ.

Năm 2013, cụm di tích lịch sử Đôi bờ Hiền Lương – Bến Hải đã được xếp hạng là Di tích quốc gia đặc biệt, gồm Khu vực đôi bờ cầu Hiền Lương, đồn công an Cửa Tùng, các bến đò trên sông Hiền Lương – Bến Hải. Trung tâm của di tích là cầu Hiền Lương, nhịp nối giữa Cột cờ tổ quốc ở bờ Bắc và cụm tượng đài “Khát vọng thống nhất” ở bờ Nam sông Bến Hải. Nơi đây ngày nay trở thành một điểm đến của du lịch về nguồn và du lịch DMZ. Chỉ riêng khu vực đôi bờ cầu Hiền Lương, trong vòng bán kính khoảng 200m có một loạt điểm tham quan gợi nhắc về một thời kỳ lịch sử hào hùng của đất nước.

• Đọc thêm: Trọn tình hẹn ước Bắc – Nam

Đường đi đến di tích đôi bờ cầu Hiền Lương

Toàn cảnh cầu Hiền Lương và điểm tham quan bờ Nam sông Bến Hải, tượng đài Khát vọng thống nhất.

Địa điểm này nằm ngay trên quốc lộ 1A, tại Km735, giữa 2 xã Bến Hải (Gio Linh cũ) và xã Cửa Tùng (Vĩnh Linh cũ), tỉnh Quảng Trị. Nếu đi từ Nam ra Bắc, phía bên trái quốc lộ là nơi bán vé tham quan và có các công trình Cột cờ giới tuyến, nhà liên hợp, tượng đài “’Chiến sĩ công an nhân dân vũ trang bảo vệ giới tuyến”. Bên kia đường là cầu Hiền Lương, cụm tượng đài “Khát vọng thống nhất”, nhà trưng bày, đồn công an…

Giá vé điểm tham quan: 50k.

1. Cầu Hiền Lương

Điểm nhấn của di tích chính là cây cầu Hiền Lương huyền thoại. Ngày 20/7/1954, khi Hiệp định Geneve được ký kết, vĩ tuyến 17, cầu Hiền Lương, sông Bến Hải được lấy làm giới tuyến tạm thời chia cắt 2 miền Nam Bắc trong 2 năm 1954-1956 (Dự định năm 1956, Việt Nam sẽ tiến hành tổng tuyển cử tự do, thống nhất đất nước). Một vùng đệm phi quân sự (DMZ) rộng 5km mỗi bên cũng được hình thành. Năm 1967, cầu bị bom Mỹ đánh sập. Cây cầu hiện nay là cầu mới được phục dựng theo bản mẫu của Pháp xây dựng năm 1952. Ở giữa có dải sơn màu trắng chia cây cầu ra làm đôi, một nửa lan can phía Bắc sơn màu xanh dương, một nửa phía Nam sơn màu vàng để nhắc nhớ về thời kỳ chia cách đất nước.

• Đọc thêm: Lằn ranh lịch sử trên cầu Hiền Lương

2. Bờ Nam sông Bến Hải

* Cụm tượng đài “Khát vọng thống nhất”

Tượng đài nằm ở bờ Nam sông Bến Hải, nếu đi từ trong Nam ra thì sẽ thấy đầu tiên bên tay phải. Diện tích cụm này rộng đến 2700m², gồm bệ đài và tượng đài làm bằng đá xanh Thanh Hóa. Điểm nhấn của công trình là hình tượng người mẹ (cao 7.7m) và con trai (cao 5.5m) đang đứng dõi mắt nhìn về phương Bắc, nơi người thân của mình đã đi tập kết theo Hiệp định Geneve 1954. Phía sau cả hai là những lá dừa nước dựng thẳng, kiên cường và son sắt như niềm tin của đồng bào miền Nam vào một ngày thống nhất. Bên hông của bệ đài là mảng phù điêu chạy dài thể hiện hình ảnh chiến đấu của nhân dân ta. Ở một góc phù điêu còn khắc dòng chữ “Nước Việt Nam là một, dân tộc Việt Nam là một. Sông có thể cạn, núi có thể mòn, song chân lý đó không bao giờ thay đổi” được Bác nói đến lần đầu vào tháng 2/1958. Phía trước cụm tượng là một hồ nước như hình ảnh ẩn dụ của sông Bến Hải, vừa tạo nét bình yên và mềm mại cho không gian này.

* Đồn, trạm cảnh sát bờ Nam

Đài quan sát của địch ở bờ Nam (trong khoanh màu vàng)

Sau chiến tranh, hệ thống đồn, trạm và dàn loa phóng thanh của địch ở bờ Nam sông Bến Hải đã bị dỡ bỏ. Hiện nay còn lại đài quan sát và có một dàn loa rời rạc được phục dựng ở đây.

Dàn loa phát thanh của chính quyền Diệm ở bờ Nam sông Bến Hải.

3. Bờ Bắc sông Bến Hải, phía cầu Hiền Lương

* Nhà trưng bày “Vĩ tuyến 17 và khát vọng thống nhất”

Ở hai bờ của cầu Hiền Lương là 2 công trình ấn tượng. Nếu như đầu cầu phía Nam là cụm tượng đài “Khát vọng thống nhất” thì đầu cầu phía Bắc là nhà trưng bày “Vĩ tuyến 17 và khát vọng thống nhất”. Gian trưng bày bên trong được chia thành 4 chủ đề, đi theo chiều kim đồng hồ từ bên trái qua gồm: Hiệp định Geneve và giới tuyến quân sự tạm thời; Tinh thần không khuất phục của người dân Vĩnh Linh và cuộc chiến đấu bảo vệ địa đầu giới tuyến; Nhân dân vùng Nam vĩ tuyến 17 với cuộc đấu tranh vì khát vọng thống nhất đất nước; Vĩ tuyến 17 sau giải phóng Quảng Trị năm 1972.

Bên cạnh những bức ảnh, những hình tượng mô phỏng các mẹ đang may cờ tổ quốc bên này cầu Hiền Lương là những vỏ bom, vỏ đạn – thứ mà Mỹ đã để lại bạt ngàn trên mảnh đất hoa lửa này. 

Bên tay phải trong khuôn viên Nhà trưng bày còn có lô cốt bảo vệ cầu Hiền Lương được Pháp xây dựng năm 1953.

* Đồn công an Hiền Lương

Trong ảnh, ngôi nhà bên phải là đồn công an Hiền Lương. Còn ngôi nhà bên kia đường, nằm lọt trong khung cổng chào đầu cầu là nơi bán vé tham quan.

Đồn nằm ngay bên cạnh cổng chào cầu Hiền Lương, phía bờ Bắc sông Bến Hải. Đây từng là nơi làm việc và sinh hoạt của các chiến sĩ đồn công an giới tuyến Hiền Lương làm nhiệm vụ thực thi quy chế của khu phi quân sự, kiểm tra người qua lại khu giới tuyến. Công trình này được phục dựng theo nguyên mẫu những năm 1955-1967, kiểu nhà cấp 4, 3 gian, 2 chái, cửa chính quay về hướng Tây, tức là hướng mặt đường quốc lộ. Trên bờ nóc phía Nam có gắn phù hiệu của Bộ đội Biên phòng.

4. Bờ Bắc sông Bến Hải, phía cột cờ

* Cột cờ giới tuyến

Đi qua phía bên kia đường quốc lộ là cột cờ giới tuyến. Cột cờ được đặt trên đài cao có kiến trúc tròn vững chãi. Cột cờ cao 28m, được làm bằng 6 đoạn thép ống nối với nhau. Cờ được treo lên bằng hệ thống dây cáp, ròng rọc và bộ phận tời. Trên đỉnh cột cờ còn gắn thêm ngôi sao vàng 5 cánh. Bên dưới cột cờ là phần đài cờ, xung quanh trang trí hình ảnh quân dân ta họp bàn tác chiến và chiến đấu. Phía trước có bậc tam cấp để đi lên chân cột cờ, phía sau có lối đi dành cho người khuyết tật.

Khuôn viên xung quanh cột cờ là những cây bàng vuông và tảng đá được đem về từ các đảo thuộc quần đảo Trường Sa.

• Đọc thêm: Giữ thắm màu cờ bên cầu Hiền Lương

Nhà Liên hợp

Ở phía Bắc sông Bến Hải, cạnh cột cờ giới tuyến có một ngôi nhà sàn bằng gỗ, mặt tiền hướng về phía quốc lộ 1A. Đó chính là nơi làm việc của tổ giám sát quốc tế 76 về việc thực thi Hiệp định Geneve 1954, hay còn gọi là Nhà Liên hợp. Công trình này được phục dựng vào tháng 7/2004 theo nguyên mẫu của Nhà Liên hợp trước kia. Ngôi nhà có kích thước 12m x 6m, kiểu nhà sàn bằng gỗ, có 4 mái lợp cỏ tranh, lắp đặt hệ thống cửa kính. Bên trong chia thành 3 khu vực, trong đó gian chính giữa gồm 4 gian thông với nhau để làm phòng họp giao ban. Hiện nay gian này còn trưng bày mô hình kích thước cỡ người thật, tái hiện lại một cuộc họp giao ban giữa Ủy ban Liên hợp của 2 miền Bắc – Nam dưới sự giám sát của Tổ quốc tế 76.

• Đọc thêm: Cuộc chiến đồn Liên hợp bên bờ sông Bến Hải

* Tượng đài “’Chiến sĩ công an nhân dân vũ trang bảo vệ giới tuyến”

Tượng đài “’Chiến sĩ công an nhân dân vũ trang bảo vệ giới tuyến” được khánh thành ngày 19/8/2018. Tượng đặt gần Cột cờ giới tuyến và Nhà liên hợp, phía bờ Bắc sông Bến Hải. Tượng đài cao 15m (trong đó tượng cao 12m và bệ tượng cao 3m), rộng 6.8m và sâu 5.4m, nặng 60 tấn, làm bằng đá phủ nano. Đó là hình ảnh người chiến sĩ công an đứng một bên cổng chào “Nam Bắc một nhà”.

• Đọc thêm: Những cuộc chiến không tiếng súng bên sông Bến Hải lịch sử

* Hệ thống loa phóng thanh

Cả hai bên bờ sông đều có những chiếc loa trong cuộc chọi cờ bên bờ sông Bến Hải năm xưa. Hệ thống loa phóng thanh đã bị hư hại nhiều, chỉ còn một số ít được trưng bày trong Nhà trưng bày “Vĩ tuyến 17 và khát vọng thống nhất”. Đồng thời có 2 dàn loa trong hệ thống loa phóng thanh ở bờ Bắc sông Bến Hải đã được phục dựng một phần, gồm 1 dàn loa được đặt phía Nhà trưng bày và 1 dàn loa được đặt gần tượng đài “’Chiến sĩ công an nhân dân vũ trang bảo vệ giới tuyến”, gần cột cờ Tổ quốc. Cả 2 dàn loa này đều đặt gần bờ sông như những năm 1950, 1960. Mỗi dàn loa gồm 33 chiếc, trong đó 27 chiếc hướng về phía bờ Nam, 2 chiếc hướng về bờ Bắc và 4 chiếc hướng về phía Đông, tức là hướng về phía biển Cửa Tùng. Các loa được đặt trên 3 trụ bê tông nối với nhau theo thế chân kiềng.

• Đọc thêm: Những chiếc loa bên bờ sông Bến Hải – nhân chứng lịch sử không quên từ cuộc chiến âm thanh  

-Việt An-