Trên đỉnh núi Tam Tòa, phần vươn ra biển của bán đảo Phương Mai (Quy Nhơn, Bình Định cũ) có dấu tích của một thành lũy xưa được gọi là lũy cổ Phương Mai. Đây là hệ thống công trình quân sự phòng thủ nơi cửa biển, bao gồm pháo đài, cột cờ, đồn trú, kho dự trữ được xây dựng dưới thời Tây Sơn và nhà Nguyễn.
Hệ thống lũy cổ không chỉ có giá trị về mặt kiến trúc mà còn là chốt chặn quan trọng để bảo vệ, phòng thủ và kiểm soát đường vào đầm Thị Nại. Do vậy năm 2010 công trình này đã được xếp hạng Di tích lịch sử cấp tỉnh.
Chỉ bằng cách ghép đá chồng lên nhau mà người xưa đã xây dựng được một thành lũy trên gò Vũng Tàu (khu vực Hải Minh trong) và gò Kinh Để (Hải Minh ngoài) để bảo vệ pháo đài Hổ Ky (có tài liệu gọi là Hổ Cơ). Điểm đặc biệt là địa hình núi Tam Tòa không hề bằng phẳng, con đường tiếp cận dễ nhất là đường biển. Vậy mà người xưa đã khéo léo xếp đá, tạo một bờ thành kiên cố trải dài trên đỉnh núi. Lũy trên gò Vũng Tàu dài khoảng 600m để ngăn chặn hướng tấn công từ hướng biển Hải Giang lên. Lũy trên gò Kinh Để dài khoảng 100m để chặn địch từ hướng cửa Thị Nại. Thành lũy xưa giờ chỉ còn lác đác vài dấu vết, dễ thấy nhất là trong khuôn viên trạm đèn biển Phước Mai trên bán đảo Phương Mai.
Thành được xây bằng đá, hình tròn..
Sách “Đại Nam nhất thống chí” quyển 4, phần Dư địa chí về Bình Định chép rằng: “Trấn Thị Nại ở phía đông huyện Tuy Phước, rộng 197 trượng, thủy triều lên sâu 4 trượng 7 thước, thủy triều xuống sâu 4 trượng 4 thước, cao 6 thước, mở 1 cửa. Về phía đông cửa biển, có pháo đài Hổ Ky, chu vi 27 trượng, mở 1 cửa, có một kỳ đài và 12 lỗ súng, dựng từ năm Minh Mệnh thứ 7, đến năm Tự Đức thứ 18 sửa lại. Lại ở mặt sau pháo đài Hổ Ky đắp lũy trên gò Vũng Tàu dài 3 trượng, 4 lỗ súng; lũy trên gò Kình Để, dài 3 trượng, có 5 lỗ súng; phía trong bảo có nhà kho bằng ngói, chứa 3 vạn hộc lúa để phòng chở đi nơi khác, kho này dựng từ năm Minh Mệnh thứ 17”.
Mặt trước tường thành.
Bên trong tường thành
Mộc bản triều Nguyễn sách “Đại Nam thực lục”, phần Chính biên đệ nhị kỷ”, quyển 215, năm Minh Mạng thứ 21 (1840) chép: “Xây pháo đài Hổ Cơ ở cửa biển Thi Nại tỉnh Bình Định… Đến khi xây dựng xong, phái 1 suất đội, 30 biền binh tỉnh ấy sung làm thủ hộ pháo đài và bảo ấy. Lại chế cờ phát để treo… Người coi đồn Thi Nại thấy trên đài treo cờ gì, lập tức báo ngay cho tỉnh, để phòng bị trước khi xảy việc”.
Lũy cổ Phương Mai bắt đầu từ đỉnh núi Tam Tòa, gần tượng đài Trần Hưng Đạo.
Phía bên kia đầm Thị Nại, đối diện pháo đài Hổ Ky, tại Bãi Nhạn (ngày nay nằm gần cảng Quy Nhơn) là một đồn nhỏ được nhà Nguyễn xây dựng để kiểm soát mọi hoạt động ở cửa biển Thị Nại. Với vị trí chiến lược này, trước đó, từ cuối thế kỷ 18, quân Tây Sơn đã lập đồn, đặt đại bác ở Bãi Nhạn và núi Tam Tòa để đánh nhau với quân Nguyễn. Khu vực cửa biển vào đầm Thị Nại này cũng từng là nơi diễn ra những trận giao tranh giữa nhà Tây Sơn và nhà Nguyễn. Năm 1792, quân Nguyễn Ánh dùng hỏa công đốt cháy hạm đội của vua Thái Đức (Nguyễn Nhạc). Mùa xuân năm 1801, trận chiến lần 2 diễn ra, nhưng lần này được đánh giá là một cuộc thủy chiến hỏa công bậc nhất lịch sử nước ta, được ví như trận Xích Bích năm 208 giữa liên quân Lưu Bị – Tôn Quyền với Tào Tháo trong Tam Quốc xưa kia.
Cửa biển Thị Nại vốn là vị trí hiểm yếu, tiền đồn để vào đầm Thị Nại.
Di chuyển đến trạm đèn biển Phước Mai
Xuất phát là bến tàu Hàm Tử ở đường Hàm Tử, phường Quy Nhơn, bạn hỏi ghe đi Hải Minh ngoài, mỗi ghe có sức chứa không quá 10 người, giá vé 7k-10k/người hoặc có thể bao nguyên tàu. Chỉ mất khoảng 5 phút đi trong vịnh là đến nơi. Sau khi lên bờ, bạn chỉ cần đi men theo con đường bê tông duy nhất bên tay phải, nằm bên hông doanh trại quân đội rồi leo dốc khoảng hơn 620m, hơn 10 phút là đến nơi. Đây cũng chính là con đường đi lên tượng đài Trần Hưng Đạo. Tuy nhiên thay vì đi thẳng lên tượng đài thì hãy rẽ trái tại ngã ba nơi có tấm bia di tích tượng đài.
Đi theo lối mòn này tầm 90m là đến trạm đèn biển Phước Mai. Các anh gác đèn ở đây rất dễ thương, luôn mở cửa cho khách vào tham quan. Tuy nhiên đây vẫn là khu vực làm việc nên phải tôn trọng quy định của cơ quan.
Bên cạnh lũy cổ Phương Mai.
-Việt An-
| Vui lòng trích nguồn: "An Hằng's blog" khi đăng lại bài của blog này. Cảm ơn các bạn! |
